Toonbrood tempel tabernakel eucharistie God aanwezig in het Brood
Categories: Bijbel, H. Eucharistie, Sacramenten Leave a comment

God Aanwezig in het Brood

In het Oude Testament zijn talloze types van Jezus, van de Eucharistie en van het Nieuwe Verbond in het algemeen. Types zijn mensen of gebeurtenissen of voorwerpen die op een bepaalde manier een voorafbeelding zijn van een groter iets dat nog moet komen. Bijvoorbeeld het Paaslam van het Joodse Pascha dat vooruit wijst naar Jezus, het Lam Gods (Joh. 1, 36) In dit artikel bekijken we een type dat vaak heel onbekend is: het Brood van de Aanwezigheid. Niet erg bekend, maar van groot belang in de liturgische aanbidding van het volk Israël, zoals dat door het Verbond met Mozes was ingesteld. En daarna heel belangrijk voor ons om meer te begrijpen over God die voor ons nu op een unieke manier aanwezig is “in Brood”.

Laten we eerst kort kijken naar de vertaling. In het Nederlands wordt dit type meestal “toonbrood” genoemd, vanuit het Griekse gebruik om het arthos protheseos te noemen (zoals onder andere H. Cyrillus van Jeruzalem). Deze vertaling is eigenlijk wat onzorgvuldig, want meer letterlijk staat er “brood van het aangezicht” of “brood van de aanwezigheid” (in het Hebreeuws lehem ha panim) en we zullen zien waarom het belangrijk is deze meer letterlijke betekenis te kennen.

Terwijl Israël in de woestijn aan de voet van de berg Sinaï verblijft, wordt het Verbond onder Mozes’ leiderschap gesloten. Mozes gaat met Aäron, Nadab en Abihu en zeventig oudsten de berg op en “zij aanschouwden de God van Israël” (Ex. 24, 10) en “toen aten zij en dronken zij” (Ex. 24, 11). Met het ontvangen van het Verbond lezen we hier over een maaltijd die de oudsten aten in de tegenwoordigheid van God. Na deze maaltijd wordt Mozes verder geroepen en blijft hij een langere periode op de berg. In die tijd ontvangt hij de geboden en alle andere wetten en voorschriften.

Na de instructies over de Ark van het Verbond zijn de eerste instructies over het maken van de tafel van het Brood van de Aanwezigheid:

Maak een tafel van acaciahout, twee el lang, een el breed en anderhalve el hoog. Overtrek die met zuiver goud en maak er een gouden lijst omheen. Leg er een gouden band om, van een handbreed, en zet die af met een gouden lijst. Maak vier gouden ringen en bevestig die aan de vier hoeken, bij de poten. Deze ringen, bestemd voor de draagstokken waarmee de tafel gedragen wordt, moeten dicht bij de band zitten. De draagstokken moet ge maken van acaciahout en overtrekken met goud. Daar moet ge de tafel mee dragen. Maak ook de schotels, de schalen, de kannen en kommen, die nodig zijn voor de plengoffers. Ze moeten van zuiver goud zijn. Zet op die tafel het toonbrood zodat Ik het altijd kan zien. (Ex. 25, 23-30)

De eerste instructies die Mozes van de Heer ontvangt gaan over hoe het Tabernakel gebouwd moet worden en wat erin geplaatst moet worden. Er zijn drie voorwerpen die uitdrukkelijk worden genoemd om in de “heilige plaats” te zetten: de Ark van het Verbond in het “allerheiligste” (Ex. 24, 36), de tafel van het Brood van de Aanwezigheid in het “heilige” (Ex. 26, 35) met de luchter met olielampen die altijd brandend gehouden moeten worden.

Deze instructies worden aan Mozes gegeven vlak nadat de oudsten God hadden aanschouwd op de berg. En nu wordt steeds duidelijker waarom de letterlijke betekenis van “Brood van het Aangezicht” of “Brood van de Aanwezigheid” zo treffend en belangrijk is. De instructies over het “Brood van de Aanwezigheid” volgen op de ontmoeting van de oudsten van het volk met God zelf. De oudsten zijn in de aanwezigheid van God geweest, voor Zijn Aangezicht, in Zijn Aanwezigheid. De maaltijd die de oudsten daar hadden had alles weg van een maaltijd die het Verbond bekrachtigt, en die verbondsmaaltijd wordt voortgezet in het “Brood van de Aanwezigheid” waarin Israël aanwezig is voor de Heer, maar meer nog, waardoor de Heer aanwezig is voor Israël.

 

Op meerdere plekken kunnen we lezen over het Brood van de Aanwezigheid, bijvoorbeeld in Leviticus. De volgende passage uit Leviticus zal, samen met de instructies uit Exodus, helpen om te zien wat het Brood van de Aanwezigheid betekent voor hoe wij de Eucharistie begrijpen:

De HEER sprak tot Mozes: Geef de Israëlieten opdracht zuivere gestoten olijfolie te brengen voor de verlichting, om de luchter altijd brandend te houden. Aäron moet deze in de tent van de samenkomst, voor het voorhangsel waarachter de verbondsakte ligt, van de avond tot de morgen altijd brandend houden voor de HEER. Dat is een blijvende wet, al uw geslachten door. Hij moet de lampen plaatsen op de luchter van zuiver goud, om ononderbroken voor de HEER te branden. Van bloem moet gij twaalf broden bakken, elk van twee issaron. Die moet gij in twee rijen van zes voor de HEER op de tafel van zuiver goud leggen. Bij elke rij moet gij zuivere wierook doen. Zo wordt het brood een heilig teken, een offergave voor de HEER. Elke sabbat moet men verse broden voor de HEER neerleggen uit naam van de Israëlieten; dat is een blijvende verplichting. De broden komen toe aan Aäron en zijn zonen; zij moeten ze eten op een heilige plaats, want ze zijn hoogheilig. Dat is hun blijvend deel van de offergaven voor de HEER. (Lev. 24, 1-9)

Hier zien we dat er op de gouden tafel twaalf broden aanwezig moeten zijn, die de twaalf stammen van Israël vertegenwoordigen om altijd voor de Heer aanwezig te zijn. De broden moeten door “Aäron en zijn zonen,” dat zijn dus de Levieten priesters, op elke Sabbat neergelegd worden. De broden moesten altijd voor de Heer zijn “als een blijvende verplichting” (Lev. 24, 8), of anders vertaald, als een eeuwig verbond. Het moest een teken zijn van het verbond dat God met zijn volk had gesloten door Mozes.

Als het volk Israël verder trok in de woestijn, moest ook het Tabernakel, de heilige plaats, meegenomen worden. Er waren duidelijke voorschriften om de Ark van het Verbond te bedekken, maar ook om de tafel van het Brood van de Aanwezigheid en het brood zelf te bedekken, net als de luchter met de lampen (Num. 4, 1-15). Zo zien we dat het Brood van de Aanwezigheid met bijna eenzelfde eerbied en ontzag wordt behandeld als de Ark van het Verbond.

 

Brood van Aanwezigheid in Joodse Tradities

Een prachtige Joods traditie beschrijft hoe de Levieten het Brood van de Aanwezigheid eten nadat ze het nieuwe Brood op de tafel hebben geplaatst. Er konden velen van het Brood eten, maar zelfs een klein stukje was al genoeg om voldaan te zijn. Het maakte niet uit of iemand een groot of klein stuk at, iedereen die ervan at was voldaan. Dit was een reden waarom er bovennatuurlijke kwaliteiten werden toegeschreven aan het Brood van de Aanwezigheid.

Er was nog een andere traditie die heel krachtig laat zien hoe dit Brood van de Aanwezigheid een type was van de Eucharistie. Het gaat hier om het ritueel dat met de grote feesten werd voltrokken met het Brood van de Aanwezigheid. Op drie feesten, Pascha, Pinksteren (het Joodse Pinksteren) en het feest van Tabernakels vervulden vele Israëlieten een gebod door naar Jeruzalem te komen: “Drie maal per jaar moeten al uw mannen verschijnen bij God de Heer” (Ex. 23, 17; 34, 23). In het oorspronkelijke Hebreeuws is het nog preciezer, want alle mannen moeten drie maal per jaar “het gezicht van de Heer zien.” Als dan al die mannen aanwezig waren bestond de traditie dat de priesters de tafel met het Brood van de Aanwezigheid naar buiten brachten. Ze tilden het hoog op, zodat iedereen het kon zien en zeiden: “Zie, Gods liefde voor u!” En op die manier vervulden de Israëlieten hun plicht om drie maal per jaar voor het aangezicht van de Heer te verschijnen. Hoe wonderlijk is het om te beseffen wat het verband is tussen wat de priesters deden en zeiden. Het Brood van de Aanwezigheid was duidelijk een teken van het verbond dat God met zijn volk had gesloten en het is dus de liefde (“Zie, Gods liefde voor u!”) die het primaire fundament is voor het verbond.

 

God Werkelijke Aanwezig

Alles tot nu toe is een beknopte samenvatting van wat elke Jood wist over het Brood van de Aanwezigheid, inclusief Jezus en zijn leerlingen. Tijdens het Laatste Avondmaal heeft Jezus dit alles een heel nieuwe dimensie gegeven en een nieuwe focus. Zo een paar belangrijke aspecten om het goed te begrijpen:

In het Tabernakel waren twaalf broden voor de twaalf stammen van Israël. Bij het Laatste Avondmaal werden de twaalf stammen vertegenwoordigd door twaalf apostelen, een vertegenwoordiging van het gehele volk van God.

Op de tafel van het Brood van de Aanwezigheid was het Brood aanwezig en ook wijn in kommen om plengoffers te gieten. Bij het Laatste Avondmaal werden brood en wijn verheven om Jezus zelf aanwezig te brengen, het Brood en de Wijn van Jezus’ Aanwezigheid onder zijn volk.

Het oude Brood van de Aanwezigheid was “als een eeuwig verbond” (Lev. 24, 8), het Brood en de Wijn van het Laatste Avondmaal zijn van het “nieuwe verbond” (Luc. 22, 20).

Het oude Brood van de Aanwezigheid met de wierook was ter “gedachtenis” (anamnesis in het Grieks; Lev. 24, 7), en Jezus gebiedt zijn apostelen om de Eucharistie te vieren “tot zijn gedachtenis” (anamnesis in het Grieks; Luc. 22, 19).

Het oude Brood van de Aanwezigheid werd altijd geofferd door de Hogepriester en aan het einde van de week gegeten door de priesters; het nieuwe Brood van Jezus’ Aanwezigheid werd geofferd door Jezus, de verheven hogepriester (Heb. 4, 14), en gegeten door de apostelen, de priesters van het Nieuwe Verbond.

Al deze parallellen kunnen eigenlijk niet als toevallig worden gezien, zeker omdat Jezus de kenmerken van het oude Brood van de Aanwezigheid kende en wist dat zijn apostelen die kenmerken ook kenden. Met die achtergrond kon het niet anders dan dat ze een nog dieper begrip hadden van wat Jezus wilde doen.

 

Maar wat is het dan dat Jezus aan de apostelen duidelijk wil maken door deze parallellen met het Oude Testament? Bij de instelling van het nieuwe Pascha neemt Jezus brood en wijn om zijn lichaam te vertegenwoordigen. Het is duidelijk dat er een echt wonder nodig is om het brood en de wijn Jezus’ lichaam te laten “bevatten.” Dat was niet alleen symbolisch bedoeld, want elke menselijke profeet zou dat kunnen. Jezus, een goddelijke Persoon, maakte het brood en de wijn tot zijn Lichaam en Bloed op een echte, sacramentele manier.

Jezus vervulde niet alleen het type van het Paaslam door zelf als het ware Paaslam geofferd te worden op het kruis, maar wilde ook dit type van het Brood van de Aanwezigheid vervullen en naar een hoger niveau tillen door zichzelf tegenwoordig te stellen. Het Brood van de Aanwezigheid in het Tabernakel en later in de Tempel was een teken van de aanwezigheid van God, van het aangezicht van God, en van het verbond dat God met zijn volk had gemaakt. Zo wordt door het Brood van de Aanwezigheid in het Nieuwe Verbond Jezus Christus tegenwoordig gesteld, het aangezicht van Jezus, en roepen we op een nieuw niveau uit: “Zie, Gods liefde voor u!” De Heilige Apostel Johannes schrijft aan het begin van het Laatste Avondmaal van Jezus’ “liefde tot het uiterste toe” (Joh. 13, 1). Die goddelijke liefde voor de mens is op een ultieme manier geopenbaard door Jezus die tot het einde is gegaan voor volkomen verzoening.

 

De Heilige Cyrillus van Jeruzalem spreekt ook prachtig over het verband tussen het Brood van de Aanwezigheid (hij noemt het toonbrood) en de Eucharistie, waarbij hij duidt op de voedzame waarde die het Brood van de Aanwezigheid al wonderlijk voor het lichaam had in het oude verbond. Zo vervult het Woord nu ook de ziel:

Onder het Oude Testament was er zelfs het toonbrood; maar dat, als deel van het Oude Testament, kwam tot een einde; maar in het Nieuwe Testament is er het Brood uit de hemel, en de Kelk van verlossing, die lichaam en ziel heiligen.

 

 

Dit artikel is een vertaling en bewerking uit een deel van de Master scriptie van kapelaan Johannes van Voorst met als titel: Eucharistic Typology enriching the living out of the celebrated Mysteries.

Voor deze sectie is veel gebruik gemaakt van het boek Jezus en de Joodse Wortels van de Eucharistie, geschreven door Dr. Brant Pitre.

Vader Johannes van Voorst

Priester van Jezus Christus, gewijd dank zij Christus’ genade en werkzaam in Zijn Wijngaard. Ik heb een grote liefde en passie voor Christus en de Waarheid waarin wij de vrijheid van de kinderen Gods mogen ontdekken.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *